მარტოობის ასი წელიწადი
გაბრიელ გარსია მარკესი თანამედროვეობის ერთ - ერთი ყველაზე დიდი და მნიშვნელოვანი მწერალია, რომლის რომანმა, "მარტოობის ასმა წელიწადმა" კოლუსალური გავლენა მოახდინა იმდროინდელ მსოფლიოზე, იმთავითვე მიიქცია მკითხველის ყურადღება და ახლანდელ დროშიც ახერხებს, რომ თავისი სიდიადით განცვიფრებული დატოვოს მკითხველი. მარტოობის ასი წელიწადი არაჩვეულებრივი მაგალითია პოსტმოდერნისტული ეპოქის შესანიშნავი მწერლობისა. მარკესის წიგნს ახასიათებს ყველა ის ელემენტი, რაც ნაცნობი და მიღებულია პოსტმოდერნისტული ეპოქის ლიტერატურაში. მაგიური რეალიზმი, მითი და რეალობა, მოვლენების განუწყვეტელი კვლავწარმოება (წიფურია ბელა, ქართული ტექსტი საბჭოთა/პოსტსაბჭოთა/პოსტმოდერნულ კონტექსტში, 412) ამ ნაწარმოების მთავარი ქვაკუთხედებია, რომელებიც ქმნიან უნიკალურად განვითარებულ სიუჟეტურ ხაზს და შესანიშნავ შთაბეჭდილებას ტოვებენ მკითხველზე. ბუენდიების ოჯახის ისტორია და მისი განვითარება, რომელიც თაობიდან თაობამდე მიმდინარეობს, არაჩვეულებრივი მაგალითია ლიტერატურული ორმაგი კოდირებისა და უამრავი სხვა ლიტერატურული ტექნიკისა, რომელსაც ავტორი თამამად იყენებს ღრმად ფილოსოფიური და უაღრესად მნიშვნელოვანი აზრების გამოსახატად. ტექსტის რთული სტრუქტურა, რომელიც თანაბრადაა გათვლილი მასობრივი და ელიტარული კულტურისათვის,

პოსტმოდერნისტულ ლიტერატურაში ერთ - ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ელემენტია. სწორედ ორმაგი კოდირებისა და მასობრივი და ელიტარული კულტურის შერწმყის თვალნათლივი მაგალითია მარკესის „მარტოობის ასი წელიწადი."

„გაივლის წლები და დახვრეტის მოლოდინში მყოფი პოლკოვნიკი აურელიანო ბუენდია იმ შორეულ საღამოს გაიხსენებს, მამამისმა ყინულის სანახავად, რომ წაიყვანა პირველად" (მარკესი, გაბრიელ. მარტოობის ასი წელიწადი. 5) ასე იწყება ერთ - ერთი ყველაზე გამორჩეული და გენიალური ნაწარმოების თხრობა. ეს ფრაზა ლიტერატურაზე შეყვარებულმა ყველა ადამიანმა ზეპირად იცის, რადგან ის მრავალჯერ მეორდება ნაწარმოების თხრობის მსვლელობის დროს და მკითხველში საოცრად მისტიკურ და ამაღელვებელ გრძნობებს იწვევს. „მარტოობის ასი წელიწადი" არის ერთი ჩვეულებრივი ოჯახის ისტორია, რომელიც გამოგონილ სამყაროში, დანარჩენი მსოფლიოსგან მიყრუებულ და მოწყვეტილ „მაკონდოში" იწყება და მთავრდება. ხოსე არკადიო და ურსულა არიან ის ადამიანები, რომლებიც საფუძველს უდებენ მითოსურ ცხოვრებას და ბუენდიების გვარს, ისინი იყვნენ ერთმანეთის მკვიდრი ბიძაშვილები და სწორედ აქედან იწყება ამ გვარის და ზოგადად ამ ისტორიის გენიალური სიუჟეტური ხაზი. იმის გამო, რომ ამ ორ პერსონაჟს სიყვარულის გარდა ნათესაობა აკავშირებდათ ერთმანეთთან, მათი სანათესაო შიშობდა, რომ მათ პირმშოს „გოჭის კუდი" ან რაიმე სახის დეფექტი ექნებოდა თანდაყოლილი. მომავალ დედას, ურსულას, ესმოდა თუ რა საშიშროებას წარმოადგენდა შთამომავლობისთვის ახლო ნათესავების სისხლის აღრევა, ხოლო ხოსე არკადიო კი ასეთ საფრთხეს, მონაჭორად და უბრალოდ გამოგონილ ამბად თვლიდა. შეყვარებული წყვილის უჩვეულო კავშირი საბოლოო ჯამში სხვა ადამიანის მკვლელობით დაგვირგვინდა. ხოსე არკადიომ პრუდენსიო აგილეარი მოკლა იმის გამო, რომ საკუთარი ცოლის და მისი ღირსება დაეცვა. ამ მოვლენის შემდეგ, ხოსე არკადიოს და ურსულას ოჯახს მოსვენება დაეკარგება, არკადიოს მიერ შუბით განგმირული პრუდენსიოს სისხლიანი აჩრდილი მათ მუდამ თან სდევთ და საბოლოოდ ოჯახი გადაწყვეტს, რომ საცხოვრებელი ადგილი შეიცვალონ და თავიანთ სოფლელებთან ერთად დიდი ხნის ხეტიალის და მომქანცველი მოგზაურობის შემდეგ დაარსებენ სოფელ „მაკონდოს." ასე შეიქმნა ახალი სამყარო, რომელშიც მრავალი თაობა იცხოვრებს, სანამ არ მოხდება თაობათა გადაგვარება, რომელსაც „მაკონდოს" დაღუპვა შეუძლია და ამ „გადაგვარების" შემდეგ სოფელი „მაკონდო" ისე დაიქცევა და დაიღუპება, თითქოს იგი არასოდეს არ არსებობდა. მაგრამ მანამ, „მაკონდოს" აღსასრული დადგება ბუენდიების ოჯახს მრავალი ტკვილიანი მთა აქვს გადასალახი, ბუენდიების ოჯახის ისტორია საკმაოდ ვრცელი და არაერთგვაროვანია, ხოსე არკადიოს და ურსულას შვილებს, შვილიშვილებს და მომავალ თაობას ერთი და იგივე სახელები: ხოსე არკადიო ან აურელიანო ბუენდია ჰქვიათ, რაც დიდ დაბნეულობას და გაურკვევლობას იწვევს მკითხველში.
სახელების ასეთი დამთხვევა შემთხვევითი სულაც არ არის, წიგნში მოყვანილი პერსონაჟების სახელები თითქმის ერთნაირია, მაგრამ მათი ხასიათები და მსოფმხედველობა რადიკალურად განსხვავებულია და იცვლება თაობიდან თაობამდე. წიგნის ერთ - ერთი გამორჩეული პერსონაჟი არის პოლკოვნიკი აურელიანო ბუენდია, რომელიც ხასიათით ძალიან ჰგავს ხოსე არკადიოს, თუმცა უამრავი განსხვავებული და გამორჩეული ნიშან - თვისება აქვს. წიგნში მოთხრობილია პოლკოვნიკის სიყვარულის, პოლოტიკური მისწრაფებების, სამოქალაქო აქტიურობის და სხვა ამბები, რომლებიც ამ პერსონაჟის კომიკური გარდაცვალებით მთავრდება. რომანის ერთ - ერთი ყველაზე გამორჩეული პერსონაჟია ჯადოქარი, ბოშების თავკაცი მელკიადესი, რომელიც ბუენდიების ოჯახს თან დაჰყვება, როგორც აჩრდილი და ხოსე არკადიოდან დაწყებული მომავალ თაობებს ეცხადება და ურთიერთობს მათთან. მელკიადესი საკუთარი სიბრძნით და გამჭრიახობით სარგებლობს და მეტწილად განაპირობებს ბუენდიების ოჯახის ბედს. გამჭრიახობისა და სიბრძნის გარდა ეს პერსონაჟი საკუთარი ეშმაკობით გამოირჩევა და შეგვიძლია სწორედ ბიბლიურ სატანას შევადაროთ. მელკიადესი არის ის პერსონაჟი, რომელიც იწინასწარმეტყველებს „მაკონდოს" დაცემას და ბუენდიების გვარის გაქრობას. რომანის სიუჟეტი ძალიან ვრცელია და ეხმიანება ძალიან ბევრ მნიშვნელოვან თემას თუ აზრს. რომანის სიუჟეტი არის ერთგვარი ისტორია სამყაროსი, თუ როგორ შეიქმნა, როგორ განვითარდა იგი, როგორ ჰქონდათ ადამიანებს ცრურწმენები, რომელიც შემდგომში რელიგიამ ჩაანაცვლა და რწმენამ უფრო კონკრეტული დანიშნულება და ხასიათი მიიღო, როგორ გაჩნდა პოლიტიკური მსოფლმხედველობა და ჩამოყალიბდა განსხვავებული პოლიტიკური მიმდინარეობები, რომელთაც ყავდათ დამცველები და მოწინააღმდეგეები, როგორ მოხდა ინდუსტრიალიზაცია, როგორ შეიცვალა ურთიერთობები და დამოკიდებულებები ადამიანებს შორის და რამ გამოიწვია ყოველივე ეს. ამრიგად, შესაძლოა ითქვას, რომ „მარტოობის ას წელიწადში" ყველაფერია, რაც კი ცივილიზაციას გამოუცდია დღემდე და რასაც მომავალში გამოცდის. ბუენდიების ოჯახის ისტორია უაღრესად ვრცელია და თითოეული თაობა რადიკალურად განსხვავებული, თუმცა ყველა ხოსე არკადიოს ან აურელიანოს აქვს ერთი მნიშვნელოვანი მახასიათებელი მარტოობა. მარტოობა, როგორც ინდივიდის მუდმივი ყოფა, მარკესის რომანში ერთ ერთი უმთავრესი სათქმელია. იცვლება დრო, იცვლება გარემოებები, მაგრამ არ იცვლება სახელი, რომელსაც მარტოობა ჰქვია. გაბრიელ გარსია მარკესის რომანში არაჩვეულებრივადაა წარმოჩენილი ადამიანთა პოლიტიკური შეხედულებები. ზემოთხსენებული პოლკოვნიკი აურელიანო ბუენდია ახალგაზრდობიდან ლიბერალი იყო და იბრძოდა ლიბერალებისთვის, კონსერვატორების წინააღმდეგ ომში, თუმცა ასაკის მატებასთან ერთად ხვდებოდა, რომ ომი პოლოტიკური შეხედულებების გამო ისეთივე აბსურდულია, როგორიც მელკიადესის ალქიმიური ჯადოქრობები. „მთავარი განსხვავება ლიბერალებსა და კონსერვატორებს შორის არის ის, რომ ლიბერალები დილით დადიან ეკლესიაში, ხოლო კონსერვატორები საღამოს" (გარსია მარკესი, მარტოობის ასი წელიწადი, 256) საბოლოო ჯამში პერსონაჟი აცნობიერებს, რომ მისი ბრძოლა არაა პოლიტიკური, არამედ იგი საკუთარი პატივმოყვარეობისთვის იბრძვის. მარკესის რომანს ახასიათებს მოვლენების განუწყვეტელი გამეორება. ბუენდიების ოჯახის შვიდ თაობას თითქმის ერთი და იგივე სახელი ჰქვიათ და მოვლენებიც ერთმანეთის მსგავსად მეორდება, თითქოს დრო არ ვითარდება და არ მიდის, არამედ მუდმივ ცირკულაციაშია. ამ ხერხით ავტორი თითქოს გვეუბნება, რომ სამყაროს არც დასაწყისი აქვს, არც დასასრული და თაობები და ადამიანები, წინა თაობების მიერ დაშვებულ შეცდომებს თუ მიღწეულ წარმატებებს მუდმივად იმეორებენ დროის ცირკულაციურ მსვლელობასთან ერთად. შესაბამისად, ბუენდიების ოჯახის ისტორიები სამყაროს ისტორიებია, რომლებიც მეორდებიან და განუწყვეტელ წრეს ქმნიან. ნაწარმოების ბოლოს ვეცნობით უნიკალურ პერსონაჟს ბუენდიების გვარიდან, რომელიც სანსკრიტზე დაწერილ პერგამენტს კითხულობს. ამ პერგამენტზე წერია ყველა ის გენიალური და ამაღელვებელი ისტორია, რაც „მაკონდოს" და ბუენდიების გვარს გამოუვლია. მეშვიდე თაობის პერსონაჟი - აურელიანო ეცნობა პერგამენტს და იგებს სიმართლეს ბუენდიების გვარის შესახებ, იგებს, რომ არსებობდნენ წინაპრები ხოსე არკადიო, ურსულა, ხოსე არკადიო უმცროსი, ამარანტა, რებეკა და სხვები. კითხვისას ეცნობა დაუჯერებელ ისტორიებს, თუ როგორ ეწვივნენ „მაკონდოს" ბოშები, როგორ შეიფარა ბუენდიების ოჯახმა უსახლკარო გოგონა - რებეკა, რა მოხდა, როცა მთელ „მაკონდოს" უძილობის სენი შეეყარა, რომელმაც გულმავიწყობა და მეხსიერების სრული გაქრობა გამოიწვია, როგორ დააღწია თავი „მაკონდომ" უამრავ სირთულესა და უბედურებას. პერგამენტის გაოგნებული მკითხველი, კიდევ უფრო განცვიფრდება, როცა პერგამენტში წაიკითხავს არამხოლოდ წარსულს, არამედ აწმყოსაც.
It is necessary to choose a visual aid that is appropriate for the material and audience.
აურელიანო კითხულობს პერგამენტის ბოლო ნაწილს და ხვდება, რომ ეს ნაწილი სწორედ მასზეა და ოდესღაც დაწერილი პერგამენტის მონაკვეთი, იმ მომენტში ხდება, როცა თაობის ბოლო წარმომადგენელი კითხულობს მას. ეს ერთგვარი წინასწარმეტყველები არაჩვეულებრივი მაგალითია მაგიური რეალიზმისა, რომელსაც ავტორი დიდებულად იყენებს საკუთარ წიგნში, რათა გადმოსცეს უამრავი თვალითუხილავი და გრძნობით მიუწვდომელი განცდა, რასაც შეიძლება თითოეული პერსონაჟი განიცდიდეს და გრძნობდეს.

გაბრიელ გარსია მარკესის „მარტოობის ასი წელიწადი" შეგვიძლია შევადაროთ უამრავ ნაწარმოებს, რადგან მასში მრავალი პარალელი და ხაზგასმაა სხვა წიგნებთან. პირველ რიგში, თვალსაჩინოა პარალელი საღვთო წერილთან - ბიბლიასთან. ბუენდიების მოგზაურობა, რომელიც „მაკონდოს" აღმოჩენას ემსახურებოდა, პირდაპირ მიუთითებს ბიბლიურ, ძველ აღთქმისეულ ტექსტზე, სადაც აღწერილია იუდეველთა ეგვიპტიდან გამოსვლა და ქანაანში დასახლება. ასევე, წიგნი საკუთარი სიუჟეტით ძალიან წააგავს უილიამ ფოლკნერის „აბესალომ, აბესალომს," სადაც მწერალს ასევე გამოგონილი სამყარო „იოკნაპატოფას ოლქი" აქვს შექმნილი. ბევრი ლიტერატორის აზრით სწორედ ფოლკნერის „აბესალომ, აბესალომ" და ასევე, სოფოკლეს „ოიდიპოს მეფე" იქცა შთაგონების წყაროდ გაბრიელ გარსია მარკესისთვის, რათა შეექმნა გენიალური ნაწარმოები „მარტოობის ასი წელიწადი."(Benjamins, John. International postmodernism: theory and practice, 25) ამ ნაწარმოებებში მითოსური ამბები და თხრობის მანერა ძალიან ჰგავს ერთმანეთს და მათ სიუჟეტებს ერთმანეთის მსგავსი აქცენტები აქვთ. მარკესის წიგნის მითოსური რეალობა, ასევე დამახასიათებელია ქართველი მწერლებისათვის. ოთარ ჭილაძის „ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან" ამ ყველაფრის ნათელი მაგალითია. (მირცხულავა, ლელა. პოსტმოდერნიზმი. 137) ამრიგად, შესაძლებელია ითქვას, რომ მარკესის წიგნი საოცრად მრავლისმომცევლი და ყველაფრის მთქმელია, წიგნს უამრავი პარალელი აქვს, როგორც მსოფლიო მწერლობასთან, ასევე რეალურ ცხოვრებასთან. ბუენდიების ოჯახის ისტორია კი უბრალოდ შთამბეჭდავია, ისინი იყვნენ ადამიანები, რომელთაც უყვარდათ, ცხოვრობდნენ, სძულდათ, ომობდნენ. 100 წლის შემდეგ კი, მათი შთამომავლობა მთლიანად ნადგურდება. მარკესის რომანში ვერ შეხვდებით, ოჯახის ვერც ერთ წევრს, რომელიც ბედნიერი იყო, რომელსაც საკუთარი მარტოობა არ ჰქონდა - ადამიანთა ყოფის მარტოობა. დასასრულს კი ბუენდიების გვარის ბოლო წარმომადგენელმა აურელიანომ იცოდა, რომ იმ ოთახიდან ვეღარ გავიდოდა, სადაც პერგმანეტს კითხულობდა, რადგან წინასწარმეტყველების მიხედვით ბუენდიების მიერ დაარსებული „მაკონდო" პირისაგან მიწისგან აღიგვებოდა, სწორედ იმ წამს, როდესაც აურელიანო პერგამენტის კითხვას დაასრულებდა. „და რომ იქ აღწერილი ამბავი მეტად აღარასოდეს განმეორდებოდა, რამეთუ იმ კაცთა მოდგმა, რომელიც განწირულია ასი წლის მარტოობისთვის, მეორედ აღარ მოვა ამქვეყნად."
ირაკლი ბარკალაია
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტი

© "სამოქალაქო დარბაზი"
civichallgeorgia@gmail.com
Made on
Tilda