მათე სარალიშვილი
მედეას და მამის სახეები ოთარ ჭილაძის ნაწარმოებებში
აიეტი შეგვიძლია მივიჩნიოთ, როგორც საბჭოთა სისტემის სიმბოლო. მედეა, როგორც მომავალი თაობა და სხვა დანარჩენი კი - სისტემისგან დამუშავებული საზოგადოება, რომელიც ქმნის იდეალებს და ამით გაურბის რეალობას.
პირველ რიგში, შევეხები ოთარ ჭილაძის პირველ ნაწარმოებს „გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა". ეს არის ამბავი ვანის მცხოვრებლებისა, რომლებიც ცხოვრობდნენ იდეალურ გარემოში. მათ არ აწუხებდათ პრობლემები, რაც რა თქმა უნდა მათ უქონლობას არ ნიშნავს. ისინი მშვიდად აგრძელებდნენ ცხოვრებას, სანამ მიწა ზღვამ არ დატოვა. ზღვა არის ადამიანობის ალეგორია, რომელიც დრო და დრო ტოვებს ვანის მცხოვრებლებს. ჭილაძე ასევე ალეგორიულად უკავშირებს ვანს საბჭოთა სისტემის ქვეშ მყოფ საქართველოს, რომელშიც ხელოვნურად შექმნილი იდეალები შესისხლხორცებული აქვთ მოქალაქეებს. ოთარ ჭილაძე ალეგორიების შექმნის დიდოსტატია. (რატიანი, ნესტან. 2018) ეს იდეალები კი არ აძლევთ საშუალებას დაინახონ ის, რაც მხოლოდ გონების თვალით არის შესამჩნევი. რომანში „გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა" ასეთი გაიდეალებული პერსონაჟი არის აიეტი. ის არის უძლეველი მეფე, რომლის შიშითაც კოლხის გარეთ მცხოვრებნი ვერ ბედავენ პირდაპირ თავდასხმით ოპერაციებს, მაგრამ ვანში, სადაც აიეტის სასახლე მდებარეობდა სხვა ხერხით იყო შესაძლებელი ამ საშიში ურჩხულის დამარცხება. უცხოელის გამოჩენამ სისტემის იდეალურობას ფარდა ახადა და მისი ნამდვილი სახე გამოამჟღავნა. ამ პრობლემებში გახვეულ, უკვე შერყეული სულის მქონე აიეტს ოჯახის წევრები უყურადღებოდ დარჩა და ქარისას შვილებმა დატოვეს ვანი მშობლიური მიწის საძიებლად. მედეა კი, ყველაზე პატარა წარმომადგენელი აიეტის ოჯახისა გაიზარდა ყამარის, მისი მამიდის ხელში, რომელმაც მითოლოგიის მიხედვით ამირანის გამო მამა მიატოვა. მედეას შექმნილი ჰქონდა თავისი სამყარო, რომელიც არაფრით არ მიესადაგებოდა სინამდვილეს. ყამარის გარდაცვალების შემდეგ კი მედეას დაეწყო შინაგანი ორთაბრძოლა. ის უკვე დაქალებას იწყებდა და ამის გამო არსებული რეალობა და მისი წარმოდგენები ერთმანეთს აღარ ემთხვეოდა. მისთვის აღარავინ არსებობდა ვისთანაც მივიდოდა და საკუთარ პრობლემებს გაუზიარებდა. ჯერ ყველაფერს საღი თვალითაც ვერ უყურებდა და ქარისას პრობლემების მოსმენისას გაგონილს ვერ აანალიზებდა ისე, როგორც საჭირო იყო. ის გაერთიანდა თავის დასთან მამის წინაანღმდეგ და გაჰყვა იასონს, რომელსაც საერთოდ არ იცნობდა და მასთან კავშირიც მხოლოდ მისი წარმოსახვის ნაყოფი იყო. ამ დროს უცხოელის განზრახვა რომანტიული საერთოდ არ იყო და მიწის დაპყრობასთან იყო მხოლოდ კავშირში. (ჭილაძე. „გზაზე ერთი კაცი მიდიოდა". 2018)
ოთარ ჭილაძე
ეს ისტორია, რა თქმა უნდა, პირდაპირ არ უნდა აღვიქვათ. ალეგორიულად აიეტი შეგვიძლია მივიჩნიოთ, როგორც საბჭოთა სისტემის სიმბოლო. მედეა, როგორც მომავალი თაობა და სხვა დანარჩენი კი - სისტემისგან დამუშავებული საზოგადოება, რომელიც ქმნის იდეალებს და ამით გაურბის რეალობას. მედეა სხვებისგან მიტოვებულ პრობლემას მარტო ერკინება და სავალალო შედეგამდეც მიჰყავს ის ბედს. მედეა აღქმულია, როგორც უარყოფითი ქალი პერსონაჟი. პიესებში ვხედავთ, როგორც საშინელ, შვილების მკვლელ დედას და არაერთგულ ცოლს, მაგრამ არ არსებობს ხედვა, რომელიც მას ისე წარმოაჩენს, როგორც ოთარ ჭილაძე გვანახებს. ჭილაძე მედეას ხედავს, როგორც გარდამტეხი ასაკის პრობლემებს შეჭიდებულ მარტოსულ ახალგაზრდა გოგონას, რომლის გვერდშიც აღარავინ დგას. ჭილაძე თვლის, რომ ახალგაზრდა თაობას სჭირდება იმის გაანალიზება თუ რა არის პრობლემა, მაგრამ ეს ვერ მოხდება იმ შემთხვევაში თუ წინა თაობა არ იზრუნებს მათ მსოფლმხედველობაზე. ეს კი ვერ მოხდება თუ თვითონ მამებისა და დედების თაობა არ მიხვდება საკუთარ შეცდომებს. ამიტომ არის, რომ ქართველი ერი ერთსა და იმავე ორმოებში ვცვივდებით. (ჭილაძე. აველუმი, 2016)
ჩემთვის ყველაზე საინტერესო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ მედეას სახეები ჭილაძის სხვა ნაწარმოებებშიც მეორდება. სხვა ისტორიით, სხვა დროში, სხვა სახელით, მაგრამ ერთი და იმავე მიზნით - „გაქცევით". ეს პერსონაჟები ყველანი არიან „გოგონები", რაც შეგვიძლია პატრიარქალური სისტემის კრიტიკადაც მივიჩნიოთ. „აველუმში" ეკა-ეკატერინე-კატო", რომელიც მამას მხოლოდ მისი ნაწარმოებებით იცნობს და გაქცევას ცდილობს აქციებზე გასვლით და მისი პროტესტის გამოთქმით, რითაც ბავშვობას ინადგურებს, „მარტის მამალში" დეიდა, რომელიც თავის ომში წასულ სატრფოს ელოდება და გაქცევას „წიგნებით ახერხებს, რაც ერთის მხრივ იმასაც ნიშნავს, რომ ფიზიკურად გაქცევა არ არის საჭირო, რომ სისტემაში „მედეა"-ს როლი გქონდეს, „ყოველმან ჩემმან მპოველმან"-ში ანეტა, რომელიც ქალაქში მიდის ინჟინერის სიყვარულით, ოჯახის მიტოვების ჟინით აღვსილი და მას აუპატიურებს ადამიანი, რომელიც არაფერს წარმოადგენს და ბოლოს ლიზიკო „გოდორი-დან", რომლის ნდობასაც მისი მამამთილი მოიპოვებს და თავის შვილს შერთავს ცოლად იმისთვის, რომ თვითონ დატკბეს მასთან ურთიერთობით.
ძალიან რთულია თავისუფლების ცნებისადმი დაგროვილი ცოდნის გაზიარება, როდესაც ამდენი ტკივილის და ჯაფის შემდეგ გიწევს სისტემისგან თავის დაღწევა.
ეს ყველა სულის შემძრავი ისტორია არის თაობათა შორის დაპირისპირბის არსებობიდან გამომდინარე. ასეთი დანგრეული, დასახიჩრებული ახალი თაობები იქცევიან დედებად და მამებად და კიდევ უფრო ჭირს არსებული პრობლემების აღმოფხვრა. რა თქმა უნდა, აუცილებელია, რომ მშობლებმა შვილები დაინახონ დამოუკიდებელ არსებებად, მაგრამ ეს მათ როლს შვილების ცხოვრებაში უფრო ზრდის ვიდრე აკნინებს. ამ ამბისათვის ერთ-ერთი საუკეთესო შედარება იქნებოდა „დედალოსის და იკაროსის" მითოლოგიური ამბავი, რომელშიც ძლიერი და სახელოვანი ხელოვანი დედალოსი გადაწყვეტს გაქცევას კუნძულიდან, რადგან გრძნობს, რომ თავისუფლება არ აქვს. მისი შრომა დაფასებულია, იდეალურად ცხოვრობს, მაგრამ ის, რაც მის ნაშრომს ხელოვნებად აქცევს ზუსტად ის აკლია. ამიტომ გაუკეთებს მის შვილს ხელოვნურ ფრთებს და გააფრთხილებს: „ფრთხილად იფრინე იკაროს, ნუ დაეშვები ზღვის ზედაპირთან ახლოს, რადგან წყალმა შესაძლოა ფრთები დაგისველოს და ნურც ძალზე მაღლა აიჭრები ცაში, მზე ცვილს დაადნობს და ბუმბული გაცვივდება. მე გამომყევი და ნუ ჩამომრჩები". ისინი გაფრინდებიან, მაგრამ იკაროსი იმაზე მაღლა გაფრინდება ვიდრე საჭიროა. მისი ჩამოვარდნის შედეგად სისხლით დათხვრილ ქვებს კი ვეღარ დაიტირებს დედალოსი, რადგან კიდევ ბევრი აქვს გასაფრენი მიზნის მისაღწევად. ეს არის ანალოგიური მდგომარეობა საბჭოთა დროს თავდაღწეული საზოგადოების მშობლებსა და შვილებს შორის შექმნილ მდგომარეობასთან. ძალიან რთულია თავისუფლების ცნებისადმი დაგროვილი ცოდნის გაზიარება, როდესაც ამდენი ტკივილის და ჯაფის შემდეგ გიწევს სისტემისგან თავის დაღწევა. ადამიანმა შეიძლება იცოდეს საზღვარი იმ თავისუფლებისა, რომელიც მისს სიცოცხლეს ზიანს არ მიაყენებს, მაგრამ ამის ახსნა და გამოცდილების გაზიარება უჭირს მშობელს, რომელსაც ბევრი ტკივილი აქვს ნანახი იმისთვის, რომ მიეღო ის, რაც მისმა შვილმა ყველანაირი ჯაფის გარეშე მიიღო. ამიტომ ჭილაძის ნაწარმოებების მიხედვით ვხვდებით, რომ ახალგაზრდა თაობის წარმომადგენელმა უნდა გაიაზროს ის შეცდომები, რომლებიც მისმა წინაპრებმა დაუშვეს და მათ მაგალითზე ისწავლოს ფრენა. ამ ნააზრევს პლატონის ცნობილ „მღვიმის ალეგორია"-მდე მივყავართ, მაგრამ ჭილაძე კიდევ უფრო შორს იხედება და გვისახავს სიუჟეტებს, რომლებიც განვითარდა ამ შენიშვნების გაუთვალისწინებლობის გამო. მამამ შვილისთვის ვერ მოიცალა, დედამ ხმა არ ამოიღო, რადგან პატრიარქალური სისტემის წარმომადგენელი იყო და შვილმა ამ უსამართლობას ვერ გაუძლო და უგზოუკვლოდ დაიკარგა.
კიდევ ერთი დეტალი, რომელიც ჩემი აზრით დიდ ყურადღებას იმსახურებს არის ის, რომ მედეა ყოველთვის ვერ აღწევს დასახულ მიზანს, რაც იმას არ ნიშნავს, რომ გაქცევა არ სურს. მაგალითად „მარტის მამალში" დეიდა, რომელიც ვერ ახერხებს და ვერ ტოვებს სახლს. ის არ არის გაუპატიურებული, ძალადობის მსხვერპლი ან სხვა ისეთი ფაქტის გადამტანი, როგორიც სხვა პერსონაჟები არიან, მაგრამ მისი ტვირთი საკმაოდ მძიმეა. ის წიგნებში პოულობს გასაქცევ საფრენ ბილიკებს. გაქცევას ვერ ახერხებს ვერც ლიზიკო „გოდორში". მისი ქმედებები შეზღუდულია და გაკონტროლებულია მამამთილის მიერ, რომელიც თავიდან მის ნდობას მოიპოვებს და შემდეგ ისე შეიტყუებს ოჯახში, რომ არსებული სიმპათიების დამალვაც აღარ დასჭირდება. მამამთილი „რაჟდენ კაშელი" შეგვიძლია მივიჩნიოთ სისტემის სიმბოლოდ, ლიზიკო კი საქართველოდ, რომელიც ენდო სისტემას და გაყვა ისეთ ადგილებამდე, საიდან გაქცევაც გაუჭირდებოდა. ლიზიკო გაქცევის შედეგად აღმოჩნდება ეკალ-ბარდებში და საავადმყოფოში. მისი გაქცევა საბოლოო დანიშნულებამდე ვერ აღწევს. ამიტომ ვფიქრობ, რომ ასეთი ფაქტებით ჭილაძე კიდევ უფრო გვიზრდის თვალსაწიერს იმის საძებრად, თუ სად შეიძლება კიდევ დავინახოთ მედეას სახე. ის თავისუფლებას მონატრებული, გულუბყვილო არსება, რომელსაც ყველაზე მეტად სჭირდება გვერდში დგომა.

მედეა
Frederick Sandys, 1866-68
ოთარ ჭილაძის ასეთ ფაქიზ საკითხებთან დამოკიდებულება კარგად ჩანს მისი ლექსის „ადამიანი გაზეთის სვეტში" ბოლო სტრიქონებში. ის ნათლად გვაჩვენებს, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ის, თუ რას ვფიქრობთ ჩვენ, რამდენად მარტივად ვრცელდება ჩვენი ფიქრები და რამხელა გავლენა აქვს მას გარემოზე. ჩემი აზრით, ჭილაძეს ამ სიტყვებით სურდა გადმოეცა ის სილამაზე, რომლის გამოყენებაც ისევე შეიძლება დადებითად, როგორც უარყოფითად:
როგორც ტყიდან მეორე ტყეში გადააქვთ ქარებს თესლი ხეების,
ისე გადადის გულიდან გულზე ჩვენი ფიქრები, სურვილები.


ცა ხომ ვრცელია, მაგრამ ამ ცაშიც ეჯახებიან ღრუბლებს ღრუბლები.

ამ შეჯახებას მოაქვს ქუხილი, ქუხილს კი ცეცხლი,

რომ შუქით გზა გაინათონ წვიმებმა ბნელში,

ხოლო წვიმები კლდეებსაც რეცხავენ და კაცის გულსაც და,

როგორც ბროლის მაღალ ტაძარში, მთელი ქვეყანა შედის წვიმაში.

მათე სარალიშვილი
მწერალი. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტი
Made on
Tilda