ჩვენი უდიები - „პაწია ხალხი" დიდი წარსულით
ალექსანდრე ქავთარაძე
ოდესღაც, ანტიკურ ეპოქასა და ადრეულ შუა საუკუნეებში, ქართული სამეფო-სამთავროებისა და სომხეთის მეზობლად კიდევ ერთი სახელმწიფო - რანთა სამეფო, იგივე კავკასიის ალვანეთი (ალბანეთი) არსებობდა. ქართულ წყაროებში ამ ქვეყანას რამდენიმე სახელით მოიხსენიებდნენ, მათ შორის: „რანი და მოვაკანი", „რანი", „ჰერეთი" (რომელსაც ხან მთლიანად ალვანეთის სამეფოს უწოდებდნენ, ხანაც მისი კულტურული არეალის ერთ ნაწილს - კახეთის აღმოსავლეთსა და ჩრდილოეთ აზერბაიჯანში).
სხვადასხვა ცნობით, კავკასიის ალვანეთი აერთიანებდა ოცზე მეტ ტომს, რომლებიც ხშირად საკუთარ დიალექტზე ან სულაც ენაზე საუბრობდნენ. ამ ტომებიდან ერთ-ერთი ყველაზე დიდი და გავლენიანი უტიები ანუ უდიები იყვნენ. უდიებს თავიანთი ენა გააჩნდათ, რომელიც სასაუბრო ალვანურ ენად მიიჩნევა, ხოლო სალიტერატურო ენად ალვანელები შესაძლოა, გარგარულს (კიდევ ერთი ტომი) იყენებდნენ. არსებობს მოსაზრებები (რომლებიც სამეცნიერო წრეებში ნაკლებად მიღებულია), რომ უდიები ამ რეგიონში მოსული გუტიების შთამომავლები იყვნენ. გუტიები ძველად ზაგროსის მთების მიდამოებში (დღევანდელ ირანში) სახლობდნენ და, დაახლოებით, ძვ.წ. XXII საუკუნეში შუმერს დაეპატრონნენ, რომელსაც, დაახლოებით, ასი წელი მართავდნენ.

ნამდვილად გუტიების შთამომავლები არიან თუ არა უდიები, ამისი თქმა გაგვიჭირდება, თუმცა დანამდვილებით ვიცით, რომ ჩვენს ხელთ არსებულ წყაროებში ისინი (უდიები) პირველად მოხსენიებულები არიან მარათონის ბრძოლის აღწერისას, როცა ძვ.წ. 490 წელს ბერძნებმა სპარსელთა ლაშქარი დაამარცხეს. სწორედ სპარსულ ჯარში იბრძოდნენ უტიები. ჰეროდოტეს დახასიათების თანახმად, უტიები შემოსილნი იყვნენ ტყაპუჭების მაგვარი სამოსით, ხოლო მათ შეიარაღებაში ადგილობრივი წარმოების მშვილდები და ნაჯახები შედიოდა.


გუტიელები იპყრობენ ბაბილონურ ქალაქს
ჰ.ლ. ბეიკონი, ,,ერების ისტორია", 1915 წ.
,,აგრეთვე საგულისხმოა, რომ XIX-XX საუკუნეების, წარმოშვებით ინგილო, ქართველი პუბლიცისტი და საზოგადო მოღვაწე მოსე ჯანაშვილი უდიებით დასახლებულ ამ ადგილებს „საუდოს" უწოდებს"
შუა-საუკუნეებში კავკასიის ალვანთა სახელმწიფოს ჩამოშლის შემდეგ უდიებმა განაგრძეს ისტორიულ სამშობლოში ცხოვრება - შეინარჩუნეს ენა და თვითმყოფადობის სხვა ნიშნები. XVIII საუკუნის პირველ ნახევარში უდიებს ჯერ კიდევ ახსოვდათ თავიანთი ალვანური წარმომავლობის შესახებ, რაც დასტურდება 1724 წელს რუსეთის იმპერატორის, პეტრე პირველისადმი მიწერილი წერილით. ამ წერილში რამდენიმე სოფლის უდიები (დღევანდელი აზერბაიჯანიდან) რუსეთის იმპერატორს სწერენ იმ დევნაზე, რომელსაც განიცდიან, როგორც ქრისტიანები, ხოლო წერილის ბოლოს მიუთეთებენ: ,,ჩვენ ვართ აღვანები და ერით უტიები" (აღუანქი/ალუანქი - სომხები ასე მოიხსენიებდნენ ალვანეთს).

რეგიონში რუსეთის იმპერიის გაბატონების შემდეგ უდიების ნაწილმა მჭიდრო კავშირი დაამყარა მეზობელ საქართველოსთან, სადაც ზოგიერთი მათგანი სხვადასხვა საქმეზე, მათ შორის, სასწავლებლადაც ჩადიოდა. როგორც ჩანს, XIX საუკუნის მიწურულს ამ კუთხით აქტიურობდა ვართაშნელი (ამჟამად - ქ. ოღუზი) უდი განმანათლებელი - სტეფანე ბეჟანიშვილი. გაზეთ „ივერიის" 1890 წლის ერთ-ერთ ნომერში ვკითხულობთ: „რაც სტეფანე ბეჟანიშვილი გარდაიცვალა, მას აქეთ ქართულ გაზეთებში ჩვენ პაწია ხალხ უდებზე, მათ ყოფა-ქცევაზე, ავ-კარგიანობაზე არაფერი არ დაბეჭდილა. განსვენებული ბეჟანიშვილი ვართაშნელი უდი იყო." აგრეთვე საგულისხმოა, რომ XIX-XX საუკუნეების, წარმოშვებით ინგილო, ქართველი პუბლიცისტი და საზოგადო მოღვაწე მოსე ჯანაშვილი უდიებით დასახლებულ ამ ადგილებს „საუდოს" უწოდებს.
არჩილ აჯიაშვილი
ქართულ-უდიურმა ურთიერთობებმა კულმინაციას მიაღწია 1920-22 წლებში, როდესაც უდიური თემის ერთ-ერთი წინამძღოლი, ზინობი სილიკაშვილი, სომხურ-აზერბაიჯანული კონფლიქტის გამო, ვართაშნელი უდიების ნაწილს ყვარლის რაიონში გამოუძღვა. თავდაპირველად უდიებისთვის ადგილის გამოყოფას შორეულ აფხაზეთში აპირებდნენ, თუმცა სილიკაშვილმა ამაზე უარი განაცხადა და, საბოლოოდ, უდიები ყვარლის მახლობლად დაასახლა. ზინობისადმი მადლიერების ნიშნად, ახლად დაარსებული სოფლის მკვიდრებმა ამ ადგილს „ზინობიანი" უწოდეს. 1938 წელს საქართველოს კომუნალური მეურნეობის სახალხო კომისარიატის ტრესტ „საქმომარაგების" სამმართველოს უფროსად მომუშავე უპარტიო ზ. სილიკაშვილი დააპატიმრეს შემდეგი ბრალდებით: „რომ იყო ა/ს მემარჯვენეთა ორგანიზაციის წევრი, ეწეოდა აქტიურ ძირგამომთხრელ საქმიანობას და იყო პარტიისა და ხელისუფლების ხელმძღვანელობის წინააღმდეგ ტერორისტული აქტის მომზადების საქმის კურსში." სასჯელის ზომად მას დახვრეტა და ქონების კონფისკაცია მიუსაჯეს. 1938 წლის 16 ოქტომბერს სილიკაშვილი დახვრიტეს და უდიების სოფელს „ოქტომბერი" დაარქვეს. რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ სოფლის მკვიდრის, არჩილ აჯიაშვილის, მეოხებით, სოფელმა ჯერ არაოფიციალურად დაიბრუნა თავისი სახელი, ხოლო პრეზიდენტის 2010 წლის ბრძანებულებით უკვე ოფიციალურად.

უდიები დღეს, ზინობიანის გარდა, ცხოვრობენ აზერბაიჯანში: ქ. ოღუზში (ყოფილი - ვართაშენი) და სოფელ ნიჯში. ბევრი მათგანი 90-იან წლებში რუსეთსა და უკრაინაში გადასახლდა. ამჟამად მსოფლიოში მხოლოდ რამდენიმე ათასი უდია დარჩენილი. მათგან მხოლოდ ნაწილი ფლობს უდიურ ენას, რომელიც, ამ გადმოსახედიდან, შესაძლოა, მალე გაქრობის პირას დადგეს.




უდიებით დასახლებულ სოფელ ზინობიანში ,,სამოქალაქო დარბაზის" და სოფლის მოსახლეობის ერთობლივი განაცხადის საფუძველზე ყვარლის მერიამ გასცა ნებართვა ზინობი სილიკაშვილის სკულპტურის და უდიების შესახებ თანდართული საინფორმაციო დაფის დადგმის თაობაზე. ამ საქმეში მონაწილეობის მიღება შეუძლია ნებისმიერ მსურველს. თანხა გროვდება შემდეგ ანგარიშზე: GE90TB7871636512500003 / მიმღები: ალექსანდრე ქავთარაძე / ბანკი: თი-ბი-სი



ალექსანდრე ქავთარაძე
,,სამოქალაქო დარბაზის" თანადამფუძნებელი
ისტორიკოსი და ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის დოქტორანტი კულტურის კვლევების მიმართულებით
Made on
Tilda